Thiết kế và Kinh tế Tuần hoàn - Một ghi chú nhỏ

Như bao sinh viên chuyên ngành thiết kế khác, thời mới nhảy vào những đồ án đầu tiên mình mang theo biết bao là hào hứng. Làm đồ án là một cách học hiệu quả, vì sau vài lần thực chiến như vậy, mình nhận ra thiết kế không phải một loại hình nghệ thuật. Thiết kế nên là một giải pháp hiệu quả cho một vấn đề đã được xác định rõ ràng, hơn là nơi để thể hiện cái tôi của (những) người tạo ra nó. Mình vẫn tin tưởng vào ý niệm đó cho đến giờ phút này, khi mình cần tìm hiểu về Kinh tế Tuần hoàn và Nguyên lý Thiết kế Tuần hoàn trong một phần công việc của bản thân. Mắt mình sáng ra một chút nhờ những khái niệm mới này, và ngay lập tức mình muốn la lên cho chòm xóm cùng hay. Dưới đây là những 'tiếng thét nội tâm' của mình về chủ đề này.

Kinh tế Tuần hoàn (The Circular Economy) là một mô hình sản xuất và tiêu thụ bền vững, hướng đến việc sử dụng hiệu quả nhất có thể những tài nguyên của Trái Đất. Anh em cột chèo Nguyên lý Thiết kế Tuần hoàn có thể xem là một hướng dẫn giúp doanh nghiệp và nhà thiết kế phát triển sản phẩm đúng hướng từ những giai đoạn đầu.

Ý tưởng về dòng tuần hoàn của vật liệu và năng lượng nói trên không hoàn toàn mới mẻ, nó đã được đề cập lần đầu vào thập kỷ 1960 trong các sách vở và tài liệu về kinh tế. Trong phạm vi bài viết này, mình chỉ tập trung vào những định nghĩa gần đây nhất (2018-2022) và vào việc mình muốn sử dụng nó ra sao trong công việc thiết kế.

1, Về Kinh tế Tuần hoàn

Kinh tế Tuần hoàn được hiểu là “tái tạo thông qua thiết kế”.

Khái niệm này là một sự cải tiến từ nền kinh tế Tuyến tính truyền thống. Trong một mô hình Kinh tế Tuyến tính, vật liệu và năng lượng sẽ đi thẳng một đường từ “lấy-dùng-bỏ”và sản phẩm được làm ra không được tính toán để tận dụng lại sau khi đã đi hết vòng đời. Ngược lại, một mô hình Kinh tế Tuần hoàn sử dụng một hệ thống những vòng lặp bảo đảm sản phẩm có vòng đời dài hơn và cuối cùng sẽ quay lại chuỗi sản xuất. Các vòng lặp đó bao gồm Tái Sử dụng, Tái Nâng cấp, Tái Sản xuất và Tái chế.

Vòng tuần hoàn của sản phẩm và năng lượng được thể hiện qua sơ đồ dưới.

2, Nguyên lý Thiết kế Tuần hoàn

Không khó để tìm thấy hướng dẫn phát triển sản phẩm theo định hướng tuần hoàn, nhưng ở bài viết này, mình chọn nguyên lý của IKEA để làm ví dụ, vì mình đã có thời gian tìm hiểu kha khá về nó.

IKEA vốn đã có định hướng phát triển Thiết kế Dân chủ (Democratic Design) với mong muốn cung cấp những sản phẩm có chất lượng tốt với giá cả phải chăng mà ai cũng có thể tiếp cận. Triết lý Thiết kế Dân chủ của hãng này bao gồm năm khía cạnh: Công năng, Hình dáng, Chất lượng, Tính Bền vững và Giá Bình dân (Function, Form, Quality, Sustainability, and Low Price). Mỗi sản phẩm của IKEA đều được cân nhắc đánh giá và đảm bảo sự cân bằng giữa năm yếu tố này.

Câu chuyện có lẽ đã sang trang mới vào năm 2015, khi mà Liên Hợp Quốc công bố 17 Mục tiêu Phát triển Bền Vững (SDGs) và Liên minh Châu Âu ra mắt Kế hoạch Hành động Kinh tế Tuần hoàn đầu tiên. Với vai trò là gã khổng lồ trong ngành trang trí nội thất, IKEA đã lập tức nắm bắt những định hướng mang tính toàn cầu kia để làm kim chỉ nam cho việc thiết kế và phát triển sản phẩm của họ. Nỗ lực đầu tiên có thể kể đến là việc nâng cấp nguyên lý thiết kế dựa trên Các Vòng lặp Thiết kế Tuần hoàn (The Circular Design Loops).

Một sản phẩm tuần hoàn (a circular product) của thương hiệu Thụy Điển này được mô tả là có khả năng đi qua bốn vòng lặp:

(1) Vòng Tái Sử dụng: Sản phẩm được thiết kế để có thể thích ứng với những trạng thái sinh hoạt khác nhau. Dịch vụ mua bán đồ cũ cũng được kích hoạt để hỗ trợ vòng lặp này.

(2) Vòng Tái Nâng cấp: Sản phẩm đã qua sử dụng hoặc bị hư sẽ được đánh giá và sửa chữa hoặc khôi phục về trạng thái “như mới”, rồi tiếp tục quay lại thị trường. Để vòng lặp này hiệu quả, dịch vụ sửa chữa cần được rộng mở cho người mua hàng.

(3) Vòng Tái Sản xuất: Sản phẩm được sản xuất theo một hệ thống những quy chuẩn chung để khi đã cũ thì những phần còn dùng được vẫn có thể được tận dụng để sản xuất đồ mới. Giải pháp này giúp nguồn vật liệu tự nhiên có nhiều thời gian hơn để khôi phục, bên cạnh đó nó cũng là một hướng đi tiềm năng trong việc giảm chi phí tạo ra sản phẩm cho IKEA.

(4) Vòng Tái chế: Khi một sản phẩm đã hoàn thành những vòng kể trên, nó có thể được chuyển hóa thành vật liệu thô mới, sử dụng trong chuỗi sản xuất nội bộ của IKEA hoặc cả những nhà cung cấp liên quan của hãng.

Chưa dừng lại tại đó, IKEA tiếp tục gán các giải pháp thiết kế tuần hoàn vào từng tiêu chí Nguyên lý Thiết kế Dân chủ của họ. Mối quan hệ giữa giải pháp và tiêu chí được thể hiện qua sơ đồ dưới.

Khi phát triển những vật dụng có tính hệ thống, IKEA không chỉ hướng đến Vòng Tái Sản xuất mà còn đạt được lợi ích thương mại – khách đã trải nghiệm sản phẩm sẽ có nhu cầu quay lại để nâng cấp hoặc bổ sung những phụ kiện mới. Khả năng Thiết kế Thích ứng của IKEA có lẽ không cần bàn, khi có vô vàn Youtuber ghi lại những món đồ độ chế từ hàng IKEA trong những dự án DIY tự trang trí nhà cửa.Tương tự, những khía cạnh khác như Giá Bình dân, Chất lượng và Tính Bền vững cũng được triển khai triệt để. Tham vọng của IKEA là đến năm 2030, toàn bộ sản phẩm của họ sẽ đảm bảo được yếu tố tuần hoàn.

3, Các doanh nghiệp Việt Nam áp dụng Kinh tế Tuần hoàn

Mình biết về một vài doanh nghiệp đã áp dụng Kinh tế Tuần hoàn:

(1) Plastic People & (2) Reform Plastic : Sản xuất sản phẩm từ nhựa tái chế.

(3) NÜ: Sản phẩm chăm sóc cơ thể làm từ bột tre.

(4) Tien Duc Straw: Chuyên về ống hút bằng gỗ

(5) Teo Straw: Chuyên về ống hút bằng cỏ.

(6) iBag: Cung cấp các loại bao bì tự phân hủy.

(7) Grassia: Cung cấp nước đóng chai thủy tinh dùng lại được, loại bỏ nhựa ra khỏi chuỗi sản xuất và cung ứng nước sạch.

4, Kế hoạch cá nhân

Thật ra mà nói, mình thấy khá dị khi đến bây giờ mới biết về Nguyên lý Thiết kế Tuần hoàn. May mắn là đây đó trong những dự án riêng lẻ của bản thân, mình đã vô thức theo đuổi nguyên lý này.

Năm 2018, mình đã từng tìm đến Ecolotus để nghiên cứu và phát triển một bộ sưu tập đèn với vật liệu lá sen sấy khô. Lúc đó, Ecolotus là một công ty khởi nghiệp 3 năm tuổi, ôm trong mình khát vọng của anh CEO về việc giúp người dân Đồng Tháp nâng cao thu nhập bằng chính những hồ sen trứ danh nơi đây. Bọn mình hợp tác lần nữa khi công ty này nhờ mình thiết kế sản phẩm quà tặng Trung Thu vào năm 2021 – “Đèn lá sen” ra đời khi đó. Nhóm thiết kế của mình thử đăng ký tham gia Viet Nam Design Week cùng năm và được chọn vào vòng đầu của cuộc thi.

Ở hiện tại, mình đang phụ trách việc thiết kế và phát triển sản phẩm cho Đan Lát – một nhà xuất khẩu Việt Nam trong ngành đồ thủ công đan từ sợi tự nhiên. Công việc này giúp mình được tìm hiểu về nguồn vật liệu tự nhiên dồi dào và những kỹ thuật thủ công truyền thống mà trước đây mình chưa hề hiểu rõ. Đầu năm 2022, bộ sưu tập mùa xuân Mindful Living được ra mắt, đánh dấu lần đầu tiên mình theo bước sản phẩm trọn vẹn từ ý tưởng đến làm mẫu rồi chụp hình và chạy chiến dịch quảng cáo.

Nói gì thì mình cũng thấy tự hào khi vừa làm đúng ngành học vừa biết là kiến thức của mình đang giúp những người đồng bào có sinh kế bền vững, hỗ trợ việc bảo tồn và phát huy kỹ thuật thủ công truyền thống, mà vẫn là bạn bè tốt với Trái Đất này.

Vì rằng hành động luôn tốt hơn lời nói, mình đang trong quá trình soạn thảo những mục tiêu tập trung dành cho bản thân trong 3 năm sắp tới. Mình sẽ viết về chúng trong một lần khác, lẽ chăng chúng cũng sẽ nằm trong ba khía cạnh chính:

- Thiết kế cho sản xuất bền vững

- Thiết kế dựa trên nguyên liệu tự nhiên hoặc nguyên liệu tái chế của địa phương

- Duy trì việc chia sẻ trải nghiệm về thiết kế bền vững cho cộng đồng sáng tạo.

Cuối cùng, mình mong những dòng ghi chú này có thể giúp ích được phần nào cho những ai đang cần tìm hiểu về Kinh tế và Thiết kế Tuần hoàn. Hi vọng bài viết này là nơi các đồng bạn sáng tạo tìm được lời chào hỏi - từ một linh hồn đồng điệu.