Các Họa tiết Đan lát phổ biến ở các làng nghề Việt Nam

Quay ngược về 2020, lúc này mình chưa hề hay biết gì về các làng nghề đan lát của Việt Nam. Chỉ đến khi công việc kéo mình vào nghiên cứu và phát triển sản phẩm đan lát, mình mới có dịp được khai mở về đề tài này. Một trong những điều đầu tiên mình phải học là phân biệt các kỹ thuật và họa tiết đan thủ công.

Trong phạm vi bài viết này, mình sẽ giới thiệu sáu họa tiết thường thấy ở các làng nghề. Vì số năm trong ngành của mình cũng còn ít, có lẽ danh sách này sẽ lại được bổ sung trong tương lai.

Tên của các họa tiết này được lấy từ cách mà các nghệ nhân và thợ đan ở nhà xưởng Việt Trang, Thanh Hóa dùng để gọi thường ngày - có lẽ sẽ có khác biệt so với các vùng khác.

1, Họa tiết Chấn Song / Vietnamese Window pattern – Checkered Pattern

Họa tiết ca-rô hay bàn cờ (checkered) không mấy xa lạ khi nói về thời trang. Cũng cùng là sợi dọc sợi ngang chồng lên nhau, các thợ đan thủ côn gọi đây là 'Chấn song' vì nó giống hình ảnh khung sắt cửa sổ. Là một họa tiết đơn giản, dễ ứng dụng, Chấn Song có thể đi chung với cả ba loại sợi thường gặp là cói, buông và bèo (lục bình).

Chấn Song từ các vật liệu (trái qua phải): cói, buông và bèo.

2, Họa tiết Hoa Chanh / Lemon Flower pattern – A type of Harlequin Pattern

Dù nghe các cô gọi 'Hoa Chanh' nhưng lúc so sánh với các họa tiết trên vải thì mình thấy nó gần với họa tiết dạng hình thoi hay hình vuông xoay 45 độ. Người đan thường dùng sợi cói dai, bền để đi các đường công dọc và nan ngang trước khi dùng sợi bèo mềm, phồng luồn qua để tạo thành họa tiết ưa nhìn này. Sợi buông cũng thường được dùng làm điểm nhấn như bèo nhờ màu be sáng tương phản với cói, dù sẽ đẩy giá thành cao hơn.

Hoa Chanh từ các vật liệu (trái qua phải): cói và bèo, cói và buông.

3, Họa tiết Hoa Dâu / Strawberry Flower Pattern – Diagonal Stripes

Hoa Dâu là họa tiết yêu thích của mình từ ánh nhìn đầu tiên. Điều hay ho là kỹ thuật thủ công này lại tạo ra được một hiệu ứng đánh lừa thị giác khá hiện đại. Kỹ thuật này cũng có độ khó cao hơn hai kỹ thuật trên. 'Hoa Dâu' thường được đan từ sợi cói se và buông se. Vì độ khó nên nó hay nằm ở các phần điểm nhấn hoặc viền sản phẩm. Mình đã thử áp họa tiết này lên toàn bộ một giỏ chứa đựng trong BST Foldable Baskets (hình dưới).

'Hoa Dâu' - trên giỏ đựng và trên lót dĩa.

4, Họa tiết Xương Cá - Herringbone Pattern

Họa tiết Xương Cá có lẽ đã phổ biến ở tất cả những nghề có liên quan đến tạo họa tiết. Mình đã ứng dụng xương cá dạng đơn giản bằng sợi công cói se và sợi nan bèo trong giỏ và thảm. Nếu sử dụng kỹ thuật đan xương cá cho cả một chiếc thảm area lớn bằng vật liệu cói thì độ khó lại cao hơn nhiều.

'Xương cá' từ bèo, ứng dụng trên giỏ và thảm.

5, Họa tiết Chuồng Gà – Hexagon Pattern

Có lẽ với gốc gác nông nghiệp, người Việt đã thuần thục cách đặt tên từ đồ vật dân dã thường ngày. Thế là kiểu đan xinh xắn dưới đây được gọi 'Chuồng Gà' vì người ta hay đan nan tre theo kiểu này cho chuồng gà. Nó là một biến thể của 'hoa chanh' - khi hai sợi có kích thước và màu giống nhau.

'Chuồng Gà' từ sợi cói chẻ

6, Họa tiết Mắt Na/ Hạt Gạo – Custard Apple Seed Pattern/ Rice Pattern

Họa tiết Mắt Na hay Hạt Gạo là cái mà ta dễ bắt gặp nhất dù có phải là dân trong nghề hay không, có lẽ nhờ độ đơn giản và khả năng ứng dụng của nó đối với cả vật liệu và công năng sử dụng khác nhau. Mắt Na giúp tạo mảng kín nhanh và dễ. Nhờ độ êm khi sợi bèo đan chặt phồng lên mà nó cũng hay được dùng để làm các mặt ngồi trên đôn và nệm.

Dưới đây là Mắt Na kết hợp với Hoa Chanh trên cùng một thùng giặt.

Mắt Na từ sợi bèo.

Kết hợp

Mỗi sợi và mỗi kỹ thuật đan lại có các đặc tính phù hợp với những công năng riêng. Các nghệ nhân ở làng nghề luôn đủ sự sáng tạo để thử nghiệm thứ gì đó mới trong quá trình làm việc. Cả khi ở vai trò thiết kế, mình cũng luôn nhận được bất ngờ từ kiểu đan mới chế của các cô.

Chấn Song: sợi bèo được quấn quanh bằng sợi buông.

Thế là đã hết sáu họa tiết đan. Hi vọng bài viết này có ích với những ai đang muốn tìm hiểu về chủ đề đan lát.

____

*:Các hình ảnh sản phẩm trong bài đến từ các bộ sưu tập mà mình đã phát triển ở Việt Trang x Đan Lát: Foldable Baskets, Mindful Living, và Sowl - Woven Planters.