Các kỹ thuật xử lý sợi đan lát ở các làng nghề Việt Nam

Người ta có thể thấy các loại giỏ đan lát được bán khắp nơi ở Việt Nam. Thế nhưng, kể cả khi là dân bản địa, mình đã chẳng hề nhận ra sự khác biệt giữa các kỹ thuật đan ấy đến tận khi bắt tay vào công việc thiết kế sản phẩm đan lát. Để bù đắp cho sự sơ ý thuở ban đầu, mình viết bài này để giới tiệu một số kỹ thuật xử lý sợi đan thường thấy ở các làng nghề Việt Nam nhé.

---

Mình thấy rằng có bốn loại kỹ thuật xử lý sợi cơ bản, thế nhưng khi áp dụng với các loại sợi khác nhau thì chúng tạo ra hiệu ứng thị giác khá đa dạng.

1, Chẻ (Spliting)

Kỹ thuật chẻ được dùng cho các loại sợi cỏ dài và rỗng như các cói và cỏ bàng. Mục đích của kỹ thuật này là chẻ dọc thân cỏ để làm phẳng và làm mềm để cho sợi đủ dẻo dai và không gãy khi đan.

Các loại sợi chẻ thường dùng để đan những đồ vật trang trí - không phải chịu lực nhiều. Thường thấy ở: đồ lót dĩa (placemats), đồ đựng cốc (cup holders), nhẫn giữ khăn ăn (napkin rings) và chụp đèn (lampshades), v.v.

Từ trái qua: Cói chẻ và Cỏ bàng chẻ.

2, Bện (Braiding)

Khi các sợi tự nhiên vốn dễ đứt gãy được bện lại, chúng tạo thành một thân sợi dày dặn và chắc chắn hơn.

Người đan cũng thường thích dùng kiểu sợi này vì độ dày này cũng giúp tốc độ đang được nhanh hơn, nhất là với những sản phẩm có kích thước lớn như các dòng thảm hoặc kích thước trung như giỏ đựng quần áo.

Từ trái qua: Sợi ngô bện (trắng) phối với sợi cói bện (nâu); Sợi ngô bện (trắng) phối với sợi lục bình bện (nâu); và Sợi ngô bện tạo thành mảng lớn.

3, Se (Twisting)

Cũng như bện, se hai sợi lẻ với nhau giúp tạo ra một sợi dai hơn, chịu lực căng lúc đan tốt hơn. Điểm khác biệt là các sợi se được quấn vào nhau theo cùng một chiều, tạo thành đường kính nhỏ hơn sợi bện, nhờ đó, phù hợp hơn với các sản phẩm có kích thước vừa và nhỏ.

Máy se sợi cũng được sử dụng nhiều ở các vùng trồng nguyên liệu như Thanh Hóa, Ninh Bình. Thế nên các sợi se cũng được kết hợp khá đa dạng. Ngoài cói se với cói, buông se với buông, ta có thể bắt gặp hai loại này được se với nhau hoặc se với một sợi nhuộm màu khác.

Từ trái qua: Cói se (nâu - xanh) và buông se (trắng), tạo thành họa tiết hoa chanh; và Cói se, buông se tạo thành họa tiết xương cá.

4, Vặn và Quấn (Coiling)

Gần giống se, kỹ thuật vặn và kỹ thuật quấn lại tạo ra các sợi dạng ống trông thô ráp hơn nhờ tăng số lượng sợi.

Đối với các sợi dạng ống cỡ trung, thường thấy ở các loại đồ chứa đựng nhỏ, người đan lại thường dùng kỹ thuật vặn. Nhiều sợi cùng loại hoặc hai sợi khác màu được quấn cùng chiều trong lúc đan sản phẩm.

Trong trường hợp cần tạo dạng ống cho các loại nguyên liệu sản lượng ít như lá bắp, hoặc giá cao như lá buông, thì người đan dùng dạng quấn. Các nguyên liệu rẻ được vặn lại để làm lõi bên trong, nguyên liệu chính thì quấn chặt xung quanh.

Từ trái qua: Cói vặn, Bèo (lục bình) vặn, Buông vặn, Bèo và Buông vặn chung.

---

Từ 4 kỹ thuật xử lý sợi xem có vẻ rất đơn giản, các nghệ nhân đan lát ở nhiều làng nghề Việt Nam đã vận dụng khả năng sáng tạo mà kết hợp thành các họa tiết đan đa dạng.

Lần tới, khi thấy một chiếc giỏ đan, bạn đọc của mình hãy đoán xem sợi đan trong giỏ được tạo ra như thế nào nhé ;).